مىگويد : « نور اين چراغها چنان زياد و خيره‌كننده بود كه خاطره‌هاى چراغانى ليلة القدر ، يعنى شب 26 ماه رمضان در اشبيليه و غرناطه در ذهنم تجديد گرديد . » در رى ، قاهره ، اسكندريه و تبليس و بسيارى از بلاد بزرگ ، بعضى از بازارهاى تاريك را هنگام روز نيز با چراغ روشن مىكردند و در شهرهاى كوچك و قصبه‌هايى كه از روشنايى عمومى بىنصيب بود ، براى حركت شبانه ، مردم ناگزير بكمك فانوس ، راه خود را روشن مىكردند . » « 1 » انواع چراغ : ابن بطوطه ضمن سفر خود در روم ، از انواع چراغ در آن سرزمين سخن مىگويد : پس از نماز مغرب ، مرا به خانقاه بردند . زاويه‌اى نيكو بود كه در آن بساطهاى رومى گسترده بودند . چراغهاى عراقى متعدد بود ، و پنج عدد پيه‌سوز در مجلس وجود داشت . پيه‌سوز چراغ مسى سه پايه‌اى است كه بر سر آن چيزى جلاس مانند از مس كار گذاشته‌اند و در وسط آن ، لوله‌اى قرار دارد كه فتيله از ميان آن مىگذرد و ظروف پيه‌سوز ، را از پيهء مذاب پر مىكنند و در ظرف مسى پر از پيهى كه در كنار چراغ نهاده‌اند يك عدد مقراض براى چيدن سر فتيله مىگذارند و شخصى به نام چراغچى مواظب اصلاح آن است . « 2 » چراغ فانوسى : پيترو در سفرنامهء خود ، اطلاعاتى در پيرامون چراغهاى عهد صفويه در اختيار ما مىگذارد . وى در مكتوب چهارم خود ، مىنويسد : « چون تاريك شده بود ، چهار چراغ به مجلس آوردند . اين چراغها به شكل فانوسهاى آهنىگردى بود كه معمولا در كنار پنجره‌هاى خانه‌هاى قديمى رم مىافروزند . در وسط آنها فتيله‌اى در داخل چربى قرار گرفته بود كه مىسوخت و بيش از مشعلهاى ما از خود شعله و روشنايى بيرون مىداد . اين فانوسها را در ايران بر سر چوب مىآويزند و در جلو و عقب اشخاص چون مشعل حمل مىكنند . البته فقط متنفذين و بزرگان داراى چنين وضعى هستند و مشعلداران در خيابان و موقع مسافرت شبانه ، راه آنها را روشن مىكنند و هر موقع سه چهار مشعلدار باهم ديده شود ، علامت اين است كه شاه و يا حداقل حرم او در راه هستند . چهار عدد از اين فانوسها را خارج از ديوانخانه در هواى آزاد جلونماى عمارت قرار دادند و در داخل اتاق نيز از اين سر تا آن سر ، شمعدانهاى طلا و نقره به روى زمين گذاشتند كه در آنها بتناوب ، شمعهاى مومى و روغن چراغ مىسوخت . » « 3 » به كار بردن نفت در چراغ بوسيلهء آ . گسز رواج يافت . با استفاده از نفت و لولهء چراغ ، مشكل روشنايى منازل تا حدى رفع شد . استفاده از گاز براى روشنايى نخستين‌بار ، در اواخر قرن 18 ، در انگلستان و پاريس ، عملى گرديد « 4 » و بتدريج ، استفاده از چراغ برق ، سراسر اروپا و آسيا را فراگرفت . تا قبل از ظهور تمدن جديد ، قرنها بشر از چراغهاى روغنى و نفتى بهره‌بردارى مىكرد . شمع : شمع ظاهرا در دورهء صفويه ، بهترين و مناسبترين وسيلهء روشنايى بود . در زمان شاه عباس ، براى پذيرايى از پيترو دلاواله ، جهانگرد ايتاليايى ، ضمن 24 قلم مواد مختلف غذايى كه

--> ( 1 ) . زندگى مسلمانان در قرون وسطا ، پيشين . ص 254 . ( 2 ) . ر ك : سفرنامهء ابن بطوطه ، پيشين . ص 282 . ( 3 ) . سفرنامهء پيترو دلاواله ، پيشين . ص 235 . ( 4 ) . ر ك : دايرة المعارف فارسى ، پيشين . مادهء « روشنسازى » .